To understand the matter.การผ่าตัดส่องกล้องช็อกโกแลตซีสต์ ตั้งแต่สาเหตุ อาการ การวินิจฉัย และแนวทางการรักษาโดยทีมแพทย์เฉพาะทางด้านสุขภาพผู้หญิง โรงพยาบาลเซเปี้ยนซ์
การผ่าตัดส่องกล้องช็อกโกแลตซีสต์: ภาพรวมและแนวทางการดูแลทางการแพทย์
การผ่าตัดผ่านกล้องเป็นแนวทางสําคัญสําหรับผู้ป่วยที่มีข้อบ่งชี้เหมาะสม โดยทั่วไปมีข้อได้เปรียบด้านขนาดแผล ความเจ็บปวดหลังผ่าตัด และระยะเวลาพักฟื้นเมื่อเปรียบเทียบกับการผ่าตัดเปิดหน้าท้องในหัตถการที่เปรียบเทียบกันได้ สําหรับ ovarian endometrioma การเลือกเทคนิคต้องสมดุลระหว่างการควบคุมอาการและการกลับเป็นซ้า กับการรักษาเนื้อเยื่อรังไข่และไข่สํารอง หลักฐานเปรียบเทียบการเลาะผนังซีสต์กับการทําลายเยื่อบุซีสต์สนับสนุนประโยชน์บางด้านของการเลาะซีสต์ในการควบคุมอาการและลดการกลับเป็นซ้า แต่การเลาะซีสต์อาจส่งผลเสียต่อovarian reserve โดยเฉพาะในผู้ป่วยที่มีซีสต์สองข้างหรือเคยผ่าตัดรังไข่มาก่อนสําหรับ benign adnexal masses การประเมินความเสี่ยงมะเร็งก่อนผ่าตัดมีความสําคัญต่อการเลือกผู้ป่วยและการกําหนดวิธีนําชิ้นเนื้อออกอย่างปลอดภัย
สรุป การผ่าตัดส่องกล้องไม่ใช่เพียงทางเลือกที่ทําให้แผลเล็กลง แต่เป็นแนวทางการรักษาที่ต้องอาศัยการวินิจฉัยที่แม่นยํา การเลือกเทคนิคตามชนิดของโรค และการตัดสินใจร่วมกับผู้ป่วย โดยเฉพาะผู้ที่ต้องการมีบุตรในอนาคต
Ovarian endometrioma และ benign adnexal masses เป็นปัญหาทางนรีเวชที่พบได้ในสตรีวัยเจริญพันธุ์และวัยหลังหมดประจําเดือน ก้อนหรือถุงน้าบริเวณปีกมดลูกอาจมีต้นกําเนิดจากรังไข่ ท่อนําไข่ หรือเนื้อเยื่อข้างเคียง และมีลักษณะทางพยาธิวิทยาที่แตกต่างกันอย่างมาก ตั้งแต่ถุงน้าที่ไม่เป็นอันตรายและสามารถติดตามได้ ไปจนถึงก้อนที่ต้องได้รับการประเมินเพิ่มเติมเพื่อตรวจว่าเป็นมะเร็งหรือไม่
Ovarian endometrioma เป็นลักษณะหนึ่งของโรคเยื่อบุโพรงมดลูกเจริญผิดที่(endometriosis) โดยภายในถุงซีสต์มีเลือดเก่าสะสม ผู้ป่วยอาจมีอาการปวดประจําเดือน ปวดอุ้งเชิงกรานเรื้อรัง เจ็บขณะมีเพศสัมพันธ์ หรือมีปัญหาด้านภาวะเจริญพันธุ์ อย่างไรก็ตาม การตรวจพบ endometrioma ไม่ได้หมายความว่าผู้ป่วยทุกคนจําเป็นต้องผ่าตัด
ในช่วงหลายทศวรรษที่ผ่านมา การผ่าตัดผ่านกล้องทางหน้าท้องได้เข้ามามีบทบาทมากขึ้นในการรักษาโรคเหล่านี้ เนื่องจากช่วยให้ศัลยแพทย์เข้าถึงอวัยวะภายในผ่านแผลขนาดเล็ก และสามารถดําเนินการผ่าตัดได้หลายรูปแบบ เช่น cystectomy,ovarian cyst ablation และการตัดก้อนออกโดยสงวนเนื้อเยื่อรังไข่อย่างไรก็ตาม การผ่าตัดรังไข่มีประเด็นเฉพาะที่แตกต่างจากการผ่าตัดก้อนชนิดอื่น
กล่าวคือ เนื้อเยื่อรังไข่มีบทบาทต่อการผลิตฮอร์โมนและการสืบพันธุ์ การนําผนังซีสต์ออกอาจทําให้เนื้อเยื่อรังไข่ปกติถูกนําออกไปด้วย ขณะที่การใช้พลังงานห้ามเลือดอาจทําให้เนื้อเยื่อรอบข้างได้รับความร้อนและเกิดความเสียหายได้
ดังนั้น วัตถุประสงค์ของการรักษาจึงไม่ควรจํากัดอยู่ที่การนําซีสต์ออกให้หมด แต่ควรพิจารณาควบคุมอาการ ลดโอกาสกลับเป็นซ้า รักษาเนื้อเยื่อรังไข่ ประเมินความเสี่ยงมะเร็ง และสอดคล้องกับเป้าหมายด้านภาวะเจริญพันธุ์ของผู้ป่วยแต่ละรายหลักการวินิจฉัยแล
หลักการวินิจฉัยและประเมินก่อนผ่าตัด
การจําแนกลักษณะก้อนรังไข่คําว่า adnexal mass หมายถึงก้อนบริเวณรังไข่ ท่อนําไข่ หรือเนื้อเยื่อข้างเคียงการวางแผนรักษาจําเป็นต้องแยกอย่างน้อยสามกลุ่ม ได้แก่
1.ก้อนที่มีลักษณะเข้าได้กับโรคไม่ร้ายและความเสี่ยงต่า อาจเหมาะกับการติดตามโดยไม่ผ่าตัด
2. ก้อนที่มีข้อบ่งชี้ในการผ่าตัดแต่ความเสี่ยงมะเร็งต่า: อาจพิจารณาผ่าตัดผ่านกล้องโดยเลือกวิธีนําก้อนออกที่เหมาะสม
3. ก้อนที่มีลักษณะน่าสงสัยมะเร็ง: ต้องวางแผนประเมินและส่งต่อให้เหมาะสม โดยอาจต้องปรึกษาสูตินรีแพทย์มะเร็งวิทยาก่อนผ่าตัด
การแบ่งกลุ่มดังกล่าวมีความสําคัญ เพราะวิธีผ่าตัดที่เหมาะสมสําหรับถุงน้าชนิดไม่ร้ายอาจไม่เหมาะสมกับก้อนที่มีความเสี่ยงมะเร็ง
บทบาทของอัลตราซาวนด์
อัลตราซาวนด์ทางช่องคลอดเป็นเครื่องมือสําคัญในการประเมินก้อนบริเวณรังไข่โดยพิจารณารูปร่าง ขอบเขต ผนังก้อน ส่วนประกอบที่เป็นของแข็ง ผนังกั้น การมี papillary projections และลักษณะการไหลเวียนเลือดตามความเหมาะสมระบบ International Ovarian Tumor Analysis (IOTA) และ O-RADS ultrasound เป็นกรอบที่ช่วยจัดระดับความเสี่ยงและสนับสนุนการตัดสินใจ แต่ผลตรวจต้องแปลผลร่วมกับอาการ ประวัติ และปัจจัยเสี่ยงของผู้ป่วย ไม่ควรใช้ขนาดก้อนเพียงอย่างเดียวในการตัดสินว่าต้องผ่าตัดหรือไม่ และไม่ควรใช้ค่า tumor markers เพียงค่าเดียวเพื่อยืนยันหรือปฏิเสธมะเร็ง
การประเมิน ovarian reserve สําหรับผู้ป่วยวัยเจริญพันธุ์ โดยเฉพาะผู้ที่มี endometrioma การประเมินไข่สํารองอาจช่วยในการให้คําปรึกษาก่อนผ่าตัด
การตรวจ Anti-Müllerian Hormone (AMH) และการประเมิน antral follicle count (AFC) อาจมีประโยชน์ในบริบทที่เหมาะสม แต่ผลตรวจเหล่านี้ไม่สามารถทํานายโอกาสตั้งครรภ์ตามธรรมชาติของบุคคลได้อย่างแม่นยําเพียงลําพัง และต้องแปลผลร่วมกับอายุ ประวัติการรักษา และเป้าหมายการมีบุตร
ในผู้ป่วยที่มีซีสต์สองข้าง เคยผ่าตัดรังไข่มาก่อน หรือมีข้อกังวลเรื่องภาวะเจริญพันธุ์ ควรหารือเกี่ยวกับผลกระทบที่อาจเกิดขึ้นต่อ ovarian reserve และความเหมาะสมในการปรึกษาแพทย์เวชศาสตร์การเจริญพันธุ์ก่อนผ่าตัด
เทคนิคการผ่าตัด ovarian endometrioma
Cystectomy: การเลาะผนังซีสต์ออก
Cystectomy เป็นการแยกและเลาะผนังซีสต์ออกจากเนื้อเยื่อรังไข่ โดยมุ่งเอาเนื้อเยื่อของ endometrioma ออกให้มากที่สุดเท่าที่ทําได้อย่างปลอดภัย
ข้อดีที่อาจเกิดขึ้น
- สามารถนําผนังซีสต์ส่งตรวจทางพยาธิวิทยา
- มีหลักฐานสนับสนุนการควบคุมอาการปวดและลดการกลับเป็นซ้าเมื่อเทียบกับdrainage ร่วมกับ coagulation ในบางผลลัพธ์
- อาจลดความจําเป็นในการผ่าตัดซ้าเมื่อเปรียบเทียบกับเทคนิคบางชนิด
ข้อจํากัด
- อาจนําเนื้อเยื่อรังไข่ปกติออกไปพร้อมผนังซีสต์
- อาจลด ovarian reserve โดยเฉพาะในกรณีซีสต์สองข้างหรือผ่าตัดซ้า
- ต้องอาศัยความชํานาญในการแยกชั้นเนื้อเยื่อและควบคุมเลือดออก
Cystectomy จึงไม่ควรหมายถึงการเลาะผนังซีสต์ออกโดยไม่คํานึงถึงเนื้อเยื่อรังไข่แต่ต้องเลือกแนวทางที่สมดุลระหว่างการควบคุมโรคและการรักษา ovarian reserve
Drainage and ablation: การระบายและทําลายเยื่อบุซีสต์
เทคนิคนี้เริ่มจากระบายของเหลวภายในซีสต์ แล้วทําลายเยื่อบุหรือเนื้อเยื่อด้านในด้วยพลังงานหรือเทคนิคที่เหมาะสม
ข้อดีคืออาจช่วยลดการเลาะเนื้อเยื่อรังไข่ในบางสถานการณ์ อย่างไรก็ตาม การระบายของเหลวเพียงอย่างเดียวมีโอกาสกลับเป็นซ้าสูง และผลลัพธ์ของ ablation ขึ้นอยู่กับเทคนิคและอุปกรณ์ที่ใช้
หลักฐานเปรียบเทียบการทําลายเยื่อบุซีสต์กับ cystectomy ต้องตีความตามวิธีการที่ใช้จริง ไม่ควรเหมารวมเทคนิค ablation ทุกประเภทว่าให้ผลเหมือนกัน
เทคนิคแบบผสมผสาน
ในบางกรณีศัลยแพทย์อาจใช้วิธีเลาะซีสต์ร่วมกับการรักษาบริเวณที่เลาะได้ยากด้วยเทคนิคอื่น โดยมุ่งลดการบาดเจ็บต่อเนื้อเยื่อรังไข่แนวทางนี้อาจมีประโยชน์ในผู้ป่วยที่เนื้อเยื่อรังไข่บางหรือมีพังผืดมาก แต่การเลือกใช้ต้องอาศัยประสบการณ์ของศัลยแพทย์ และไม่สามารถสรุปได้ว่าเหมาะสมกว่าทุกวิธีในผู้ป่วยทุกคน
การห้ามเลือดและการปกป้อง ovarian reserve
การห้ามเลือดเป็นส่วนสําคัญของการผ่าตัดรังไข่ เพราะการใช้พลังงานความร้อนมากเกินไปอาจกระทบต่อเนื้อเยื่อรังไข่รอบข้างได้แพทย์อาจพิจารณาวิธีห้ามเลือดที่เหมาะสมตามสถานการณ์ เช่น การใช้พลังงานแบบ bipolar อย่างจํากัด การเย็บ หรือวิธีอื่นตามความเหมาะสม โดยไม่มีวิธีใดยืนยันว่าจะไม่กระทบต่อ ovarian reserve สิ่งสําคัญคือการควบคุมเลือดออกอย่างปลอดภัยพร้อมลดความเสียหายต่อเนื้อเยื่อปกติให้มากที่สุด
เทคนิคการผ่าตัด benign adnexal masses
- Ovarian cystectomy
การเลาะถุงน้าออกโดยสงวนรังไข่ เหมาะกับก้อนบางประเภทเมื่อมีข้อบ่งชี้ในการผ่าตัดและลักษณะก้อนสนับสนุนว่าเป็นโรคไม่ร้ายเป้าหมายคือเอารอยโรคออกและรักษาเนื้อเยื่อรังไข่ที่ปกติไว้ให้มากที่สุด โดยต้องเลือกวิธีนําชิ้นเนื้อออกอย่างเหมาะสมOophorectomy และ salpingo-oophorectomy
- Oophorectomy
คือการตัดรังไข่ ส่วน salpingo-oophorectomy คือการตัดรังไข่ร่วมกับท่อนําไข่ข้างเดียวกันการผ่าตัดลักษณะนี้อาจจําเป็นในบางกรณี เช่น ก้อนที่ไม่สามารถแยกจากเนื้อเยื่อรังไข่ได้อย่างปลอดภัย หรือมีข้อบ่งชี้เฉพาะทางอื่น ๆ การตัดรังไข่ไม่ใช่แนวทางที่ต้องใช้กับซีสต์ทุกชนิด และควรพิจารณาผลกระทบต่อการทํางานของรังไข่และภาวะเจริญพันธุ์ด้วย
การนําก้อนออกและการป้องกันการรั่วไหล
การนําชิ้นเนื้อออกผ่านแผลผ่าตัดขนาดเล็กอาจต้องใช้ถุงสําหรับใส่ ชิ้นเนื้อ(specimen retrieval bag) หรือการขยายแผลตามความเหมาะสมในก้อนที่มีความเสี่ยงมะเร็ง การป้องกันการแตกหรือรั่วไหลของก้อนมีความสําคัญและไม่ควรใช้วิธีทําให้ก้อนแตกเพื่อให้สามารถนําออกผ่านแผลขนาดเล็กโดยไม่คํานึงถึงความเสี่ยงทางพยาธิวิทยาหากมีข้อสงสัยมะเร็ง การวางแผนผ่าตัดควรให้ความสําคัญกับการรักษาที่เหมาะสมทางมะเร็งวิทยาเหนือความต้องการให้แผลเล็ก
ผลกระทบต่อ ovarian reserve และภาวะเจริญพันธุ์
ประเด็นที่ต้องให้ความสําคัญเป็นพิเศษในการผ่าตัด ovarian endometrioma คือการรักษาไข่สํารอง โดยเฉพาะในผู้ป่วยวัยเจริญพันธุ์ที่ต้องการมีบุตรในอนาคตกลไกที่ทําให้ ovarian reserve ลดลงการลดลงของ ovarian reserve หลังผ่าตัดอาจเกิดจากหลายกลไก ได้แก่
- การนําเนื้อเยื่อรังไข่ปกติออกไปพร้อมผนังซีสต์
- ความเสียหายจากพลังงานความร้อนที่ใช้ห้ามเลือด
- การบาดเจ็บต่อหลอดเลือดขนาดเล็กภายในเนื้อเยื่อรังไข่
- ผลสะสมจากการผ่าตัดซ้า โดยเฉพาะในผู้ป่วยที่มี endometrioma ทั้งสองข้าง
ปัจจัยเหล่านี้อาจส่งผลต่อระดับ AMH และจํานวน antral follicles แต่ขนาดของผลกระทบแตกต่างกันในแต่ละบุคคล
ความแตกต่างระหว่าง AMH กับโอกาสตั้งครรภ์
AMH เป็นตัวบ่งชี้หนึ่งของ ovarian reserve แต่ไม่ใช่ตัวชี้วัดความสามารถในการตั้งครรภ์โดยตรง การลดลงของ AMH หลังผ่าตัดไม่ได้หมายความว่าผู้ป่วยจะมีบุตรไม่ได้ ขณะเดียวกัน ระดับ AMH ที่ปกติก็ไม่ได้ยืนยันตายตัวว่าจะตั้งครรภ์ได้การประเมินผลกระทบต่อภาวะเจริญพันธุ์ควรพิจารณาร่วมกับอายุ ประวัติการมีบุตร ภาวะของท่อนําไข่ ปัจจัยของฝ่ายชาย และแผนการรักษาภาวะมีบุตรยากหากมีข้อบ่งชี้
ควรผ่าตัดก่อนทํา IVF หรือไม่
ไม่ควรสรุปว่าผู้ป่วยที่มี endometrioma จําเป็นต้องผ่าตัดก่อนการทํา IVF ทุกราย การตัดสินใจต้องพิจารณาอาการ ความสงสัยมะเร็ง ความยากในการเข้าถึงฟอลลิเคิล ความเสี่ยงต่อ ovarian reserve และแผนการรักษาภาวะมีบุตรยากแนวทาง ESHRE ปี 2022 ไม่สนับสนุนการผ่าตัด endometrioma เป็นกิจวัตรก่อน assisted reproductive technology เพียงเพื่อหวังเพิ่มอัตราการเกิดมีชีพเพราะยังไม่มีหลักฐานแสดงประโยชน์ดังกล่าวอย่างเพียงพอ และการผ่าตัดอาจส่ง ผลเสียต่อ ovarian reserve
ภาวะแทรกซ้อนและการดูแลหลังผ่าตัด
ภาวะแทรกซ้อนที่อาจเกิดขึ้น ได้แก่
- เลือดออกระหว่างหรือหลังผ่าตัด
- การบาดเจ็บต่อลําไส้ กระเพาะปัสสาวะ ท่อไต หรือหลอดเลือด
- Infection
- ภาวะแทรกซ้อนจากการดมยาสลบ
- การเกิดพังผืดหลังผ่าตัด
- การกลับเป็นซ้าของ endometrioma หรือโรคต้นเหตุ
- การลดลงของ ovarian reserve
- การเปลี่ยนเป็นการผ่าตัดเปิดหน้าท้องเมื่อจําเป็นเพื่อความปลอดภัย
การดูแลหลังผ่าตัดควรครอบคลุมการประเมินอาการปวด การเคลื่อนไหว การรับประทานอาหาร การติดตามผลพยาธิวิทยา และการวางแผนรักษาต่อเนื่องตามชนิดของโรคสําหรับ endometriosis ควรหารือเรื่องการรักษาด้วยยาและการติดตามระยะยาวตามข้อบ่งชี้ เนื่องจากการผ่าตัดไม่ได้กําจัดความเสี่ยงต่อการกลับเป็นซ้าทั้งหมดผู้ป่วยควรได้รับคําแนะนําให้กลับมารับการประเมินทันทีหากมีอาการปวดท้องรุนแรงขึ้น ไข้สูง เลือดออกมาก หน้ามืด เป็นลม หายใจลําบาก หรืออาการผิดปกติที่น่ากังวลหลังผ่าตัดแนวทางการตัดสินใจควรเรียงลําดับจากการประเมินโรคไปสู่การเลือกเทคนิค ไม่ใช่เริ่มต้นจากการเลือกวิธีผ่าตัดก่อนทราบความเสี่ยงของก้อน
หลักฐานทางวิชาการสนับสนุนบทบาทของการผ่าตัดผ่านกล้องในการรักษาovarian endometrioma และ benign adnexal masses ในผู้ป่วยที่เหมาะสมแต่ผลลัพธ์ขึ้นอยู่กับชนิดของโรค เทคนิคที่ใช้ ความเสี่ยงมะเร็ง ความชํานาญของศัลยแพทย์ และลักษณะเฉพาะของผู้ป่วยสําหรับ ovarian endometrioma การเลาะซีสต์อาจมีข้อได้เปรียบด้านการควบคุมอาการและลดการกลับเป็นซ้าเมื่อเทียบกับเทคนิคบางประเภท แต่ต้องชั่งน้าหนักกับความเสี่ยงต่อ ovarian reserve ส่วน benign adnexal masses ต้องเริ่มจากการประเมินความเสี่ยงมะเร็งและข้อบ่งชี้ในการรักษา ก่อนเลือกวิธีผ่าตัดสาระสําคัญคือ การผ่าตัดแผลเล็กเป็นหนึ่งในทางเลือกที่มีประโยชน์ แต่ไม่ใช่ทุกก้อนจําเป็นต้องผ่าตัด และไม่ใช่ทุกคนจะเหมาะกับเทคนิคเดียวกัน
เอกสารอ้างอิง
- Becker CM, Bokor A, Heikinheimo O, et al. ESHRE guideline:endometriosis. Hum Reprod Open. 2022;2022(2):hoac009.
doi:10.1093/hropen/hoac009. - Hart RJ, Hickey M, Maouris P, Buckett W. Excisional surgery versus ablative surgery for ovarian endometriomata. Cochrane Database Syst Rev. 2008;(2):CD004992. doi:10.1002/14651858.CD004992.pub3.
- Medeiros LR, Rosa DD, Bozzetti MC, et al. Laparoscopy versus laparotomy for benign ovarian tumour. Cochrane Database Syst Rev. 2009;(2):CD004751. doi:10.1002/14651858.CD004751.pub3.
- American College of Obstetricians and Gynecologists. Management of adnexal masses: ACOG Practice Bulletin, Number 230. Obstet Gynecol. 2021;137(6):e195–e206. doi:10.1097/AOG.0000000000004425.
- Andreotti RF, Timmerman D, Strachowski LM, et al. O-RADS US risk stratification and management system: a consensus guideline from the ACR Ovarian-Adnexal Reporting and Data System Committee. Radiology. 2020;294(1):168–185. doi:10.1148/radiol.2019191150.
- Timmerman D, Ameye L, Fischerova D, et al. Simple ultrasound rules to distinguish between benign and malignant adnexal masses before surgery: prospective validation by IOTA group. BMJ. 2010;341:c6839. doi:10.1136/bmj.c6839.
การตรวจวินิจฉัยและแนวทางรักษาเรื่องการผ่าตัดส่องกล้องช็อกโกแลตซีสต์
แพทย์เฉพาะทางด้านสุขภาพผู้หญิงจะซักประวัติ ตรวจร่างกาย และวางแผนการรักษาที่เหมาะสมกับผู้ป่วยแต่ละราย
Warning signs that warrant a doctor's visit.
If the symptoms interfere with your daily life or are unusual, you should seek evaluation from a specialist.
คำถามที่พบบ่อยเกี่ยวกับการผ่าตัดส่องกล้องช็อกโกแลตซีสต์ (FAQ)
ควรเตรียมตัวอย่างไรก่อนพบแพทย์เรื่องการผ่าตัดส่องกล้องช็อกโกแลตซีสต์?
It is advisable to record the symptoms, duration of the illness, and previous treatment history to aid in diagnosis.
การรักษาและฟื้นฟูเรื่องการผ่าตัดส่องกล้องช็อกโกแลตซีสต์ใช้เวลานานเท่าไร?
The recovery time depends on the cause and severity of the condition, and the doctor will continuously monitor the patient's progress.




